Op 28 mei hield Gé van der Pol op persoonlijke titel een inleiding over welstands- en monumentenzorg. Op deze bijeenkomst maakte de nieuwe burgemeester kennis met fractie en bestuur van Hart voor Blaricum. Wij geven de toespraak hier in zijn geheel weer.
Welstandszorg en Monumentenzorg
Ingedeeld in historie, bestaande toestand en mogelijke toekomstige situatie.
De gebouwde omgeving van Blaricum valt uiteen in 3 delen:
- Het oorspronkelijke dorp.
- De woningbouw uitbreidingen.
- De wijken met villa’s en atelierwoningen.
Een zeer beknopt stukje geschiedenis:
- Het oude dorp.
Is oorspronkelijk tezamen met Laren een van de mooiste Saksische boerenhoevendorpen van Nederland. - De woningbouwuitbreidingen aan de Noord- en Oostzijde plus de Bijvanck verschillen in hoofdzaak niet van gemiddelde wijken van tussen de wereldoorlogen en na de Tweede Wereldoorlog.
- De wijken met villa’s en atelierwoningen die ontstaan zijn tussen ± 1880 en de Tweede Wereldoorlog zijn qua aanleg, architectuur en groen van zeer hoge kwaliteit die in Nederland uitzonderlijk is, voorts was een onderdeel daarvan de ‘huttencultuur’ ontstaan rond de kolonie van Internationale Broederschap en het vegetarisme rond mensen als Tjerk Luitjes.
Hier hebben vele kunstenaars, wetenschappers, filosofen en ‘wereldverbeteraars’ gewoond.
Onder de kunstenaars, schrijvers, wetenschappers e.d. waren vele wereldberoemde mensen.
Ik noem slechts enkele:
- De schilders: Piet Mondriaan, Bart van der Leck, Raoul Hynckes, August Desmet, Leo Gestel, Lou Loeber, Herman Heijenbrock, Otto van Rees, Jozef Contré, Johan Eisenloeffel, Marten Toonder, Co ten Harmsen van der Beek, Rie Cramer, Kees van Urk, Karel Schmidt, Herman Hana, Sal Meijer, Herman Kruyder, Jan Voerman Jr. e.a.
- De kunsthandelaar Carel van Lier.
- De schrijvers: Adriaan Roland Holst, Victor van Vriesland, Pom Nijhof, het echtpaar Scharten Antinck, Eduard Veterman e.a.
- De wetenschappers: de nog steeds wereldberoemde wiskundige prof. Brouwer e.a.
- De beeldhouwers: John en Toon Rädecker, Remiëns, Jacobs en anderen.
- De kunstenaars aantrekkende directeur van de Leerdamse glasfabriek P.M. Cochius.
- De glazeniers: van Tetterode en Sybren Valkema.
Deze mensen wisten vanuit hun intellectuele achtergrond de weg te vinden naar bekende architecten als:
Theo Rueter, K.P.C. de Bazel, Elzinga, Gerrit Rietveld, Piet Elling, Hein Salomonson, Franz Hausbrand, Johan Niegeman, Auke Komter, Sijmons, Eschauzier, Wouter Hamdorff, Ru Mauve, J.J.P. Oud, Jan de Meijer, Wilhelm Bauer, Herman Haan, G. van Caspel, J.W. Hanrath, etc.
Dit alles schiep in Blaricum een groot en belangrijk cultureel erfgoed, waarvan de huidige bevolking en hun vertegenwoordigers de plicht hebben dit te respecteren en voor het nageslacht te bewaren.
Ondanks dat is er de laatste jaren veel verloren gegaan. Ik noem enkele:
- de hut van Brouwer
- het atelier van Lou Loeber
- het atelier van Bart van der Leck, wordt vandaag gesloopt
- en in 2007 is de laatste hut van Blaricum vrijwel verloren gegaan, namelijk die van Adriaan Roland Holst aan de Noolseweg 53, wat een rijksmonument is.
Zo kom ik bij de huidige situatie:
- Het oude dorp
Veel is behouden en ± 120 objecten staan op de monumentenlijst of zijn beeldbepalend of -ondersteunend.
De noordelijke kern is rijksbeschermd dorpsgezicht. Merkwaardig genoeg geeft het bijbehorende bestemmingsplan mogelijkheden onder andere in hoogten die bij realisatie het oorspronkelijke beeld te niet zullen doen.
De zuidelijke en overige delen zijn niet beschermd en (het nieuwe!) bestemmingsplan geeft dezelfde mogelijkheden als hiervoor beschreven.
Na onderzoek in 2005 is geadviseerd (ook vanuit de monumentencommissie) het beschermd dorpsgezicht uit te breiden en hierin tevens op te nemen de enggronden. De gemeente heeft hierop niet gereageerd. - De genoemde woningbouwuitbreidingen
Vallen onder welstandstoezicht en geven vooralsnog geen reden tot speciale maatregelen. - De gebieden met villa’s en atelierwoningen
Hiervan staan thans ± 60 objecten op monumentenlijsten of zijn beeldbepalend of -ondersteunend.
Circa 50 objecten zijn na onderzoek in 2005 geadviseerd op te nemen als beeldbepalend of -ondersteunend, waarvoor nog geen opdracht is verleend.
Thans vallen enige malen per jaar enkele van deze objecten onder de slopershamer of worden onherstelbaar verbouwd. (Voorbeeld: Atelier Torenlaan 13, waar onder andere de dirigent Bernard Haitink woonde.)Na onderzoek in 2005 is geadviseerd door de monumentencommissie het ensemble met gebogen rieten daken op het Huizerhoogt als beschermd dorpsgezicht te kwalificeren; het staat al sinds jaren op de Cultuurhistorische Waardenkaart van Noord-Holland als historische stedenbouwkundige structuur. Het is thans niet beschermd.
De welstandscommissie sluit zich doorgaans bij mutaties aan monumenten aan bij het oordeel van de monumentencommissie die de plannen het eerst behandelt.
Voor overige plannen is de welstandsnota het uitgangspunt.
Problemen zijn:
De bouw van te grote villa’s wordt gedekt door bestemmingsplannen die het karakter van de omgeving op den duur ernstig aantasten.
Wezenlijke architectuur wordt nauwelijks meer ingediend.
Huidige mode zijn Belgische of Amerikaanse verschijningsvormen die door aannemers, projectontwikkelaars en hun hulpjes ontworpen worden.
Een deel van de bevolking waardeert geen uitingen van eigentijdse architectuur en verzet zich daartegen.
De villagebieden zijn vóór de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen met vrij in de ruimte liggende gebouwen met rond de erfscheidingen meestal lage hagen of lage pretentieloze hekjes en ingangen met doorgaans een hoogte van maximaal 90 centimeter of helemaal geen omheiningen.
De huidige drang naar veiligheid en status van bewoners met een andere achtergrond vraagt om hoge, afwerend ogende liefst rijkelijk versierde hekwerken met buitenplaatsachtige ingangspartijen.
Dit dreigt het oorspronkelijke waardevolle karakter van de omgeving ernstig te verstoren.
De welstandscommissie met in de hand de hekwerkennota voert hierin een conserverend beleid tegen veelal lastige zienswijzen van insprekers, die dikwijls bereid zijn met behulp van advocaten geweigerde vergunningen aan te vechten.
We realiseren ons dat ook de taak van B en W op dit punt niet altijd gemakkelijk is.
Overigens heeft de welstandscommissie een afspraak met het bestuur dat van afwijking van het advies van de welstandscommissie die altijd ingelicht zal worden, hetgeen nog nimmer geschied is, dus hulde aan B en W.
In de twintiger en dertiger jaren van de vorige eeuw is de gemeente Blaricum slachtoffer geworden van landelijke kritiek in de vakpers en dagbladen wegens het afkeuren van objecten van architecten als Rietveld, Elling en Hausbrand door de plaatselijke welstandscommissie als zijnde ‘kippenhokken’.
Dit beeld herhaalt zich thans vanuit de bevolking, wier inzichten veelal steunen op goedbedoelde nostalgie.
Het bouwen van namaak historie bij of tegen een historisch pand is een belediging voor het historisch pand. Een dergelijke opgave vraagt om een kwalitatief hoogstaande eigentijdse oplossing binnen de schaal en maat van de bestaande omgeving.
Op deze wijze is in iedere tijd gebouwd; kijk maar naar de Amsterdamse grachtengordel. je kunt de geschiedenis er vanaf lezen.
Een positieve zaak:
Sinds de openbaarheid van de welstandscommissie maken veel indieners van plannen van de mogelijkheid gebruik hun bedoelingen toe te lichten, hetgeen dikwijls leidt tot een zinvolle discussie met daaruit volgend een oplossing die tot ieders tevredenheid leidt.
Men hoort vanuit de wandelgangen dat verschillende raadsleden kritiek hebben op het functioneren van de welstandscommissie, maar behalve onze gastvrouw en de wethouder heb ik er nog nimmer een mogen zien als toehoorder.
Hoe nu verder in samenwerking met Laren en Eemnes?
Ik noem een aantal aanbevelingen:
- In samenwerking met het grotendeels gelijkbeeldige dorp Laren een gecombineerde welstands- en monumentencommissie van twee dorpen met een gelijk historisch cultureel erfgoed van de gebouwde omgeving.
Deze commissie laten bestaan uit minstens- twee architectuurhistorici, waarvan één met een grote kennis van Blaricum (bijvoorbeeld Karel Loeff),
- één landschapsdeskundige met specifieke kennis van het Gooi,
- drie gekwalificeerde onafhankelijke architecten, waarvan minstens één met grote kennis van Blaricum, tevens monumentendeskundige en die bij voorkeur allen geen belangen bij plaatselijke opdrachten hebben.
- Benoeming voor alle drie dorpen van een ambtenaar met bouwhistorische opleiding die voornamelijk belast wordt met begeleiding in de praktijk van mutaties aan monumenten, beschermd dorpsgezicht en beeldbepalende en beeldondersteunende panden en die de vergaderingen van de monumentencommissie bijwoont.De begeleiding van werken aan monumenten is momenteel keihard nul (Noolseweg 53), waardoor veel onherstelbaar verloren gaat.
- Benoeming van een gemeentelijk plantoelichter bij de gecombineerde commissie die zijn taak verstaat en hiermee geëngageerd is (Karin Loman!).
- De evaluatie van de welstandsnota gepaard laten gaan aan een nadere uitwerking en het laten maken van een beeldkwaliteitsplan voor de villagebieden en het oude dorp door een met de gebouwde omgeving van het Gooi geëngageerd bureau.
- De thans in bewerking zijnde bestemmingsplannen van de villagebieden werkelijk te laten voldoen aan het gestelde in de nota uitgangspunten, namelijk ‘conserverend’.
Als het werk van de welstands- en de monumentencommissie niet beter begeleid wordt dreigen onontbeerlijke krachten als bijvoorbeeld een Karel Loeff en mogelijk anderen er het bijltje bij neer te leggen.
Op mij moet u gezien mijn leeftijd en mijn zittingstermijn van ruim 4 jaar niet lang meer rekenen.
Renkum, 28 mei 2008
Nawoord van Hart voor Blaricum
De beleidsmatige inventarisatie van het voorstel tot uitbreiding van Beeldbepalende en Beeldondersteunende panden zal volgens het raadsprogramma in 2009 plaatsvinden. Tevens zal dan een onderzoek plaatsvinden naar uitbreiding van het Beschermd Dorpsgezicht. Het concept Bestemmingsplan Villagebieden ligt op dit ogenblik ter inzage en hierop kunnen tot begin juli reacties worden ingediend.
